środki stylistyczne matura

Wystarczy zajrzeć do kilku zestawów maturalnych z języka polskiego, by stwierdzić, że na poziomie podstawowym zawsze pojawia się polecenie, które odnosi się do środków stylistycznych.

Aby poprawnie rozwiązywać zadania dotyczące środków stylistycznych, powinniście przede wszystkim nauczyć się:

  • czym są środki stylistyczne,

  • jakie środki stylistyczne wyróżnia się ze względu na ich charakter/budowę (np. fonetyczne środki stylistyczne),

  • nazw i definicji środków stylistycznych,

  • do czego służą środki stylistyczne, czyli jakie funkcje mogą pełnić.

Czym są środki stylistyczne?

Środki stylistyczne to środki wyrazu artystycznego, które służą wyrażaniu myśli i uczuć w sposób oryginalny czy sugestywny, mają na celu wzbogacenie treści, czasem mają charakter ozdobny, a ich rolą często jest wzbudzenie u odbiorcy konkretnych emocji. Środki stylistyczne nie odnoszą się wyłącznie do literatury, ale występują także w innych dziedzinach sztuki, np. w filmie. Obecne są również w mowie potocznej.

Środki stylistyczne można podzielić na kilka kategorii:

  • fonetyczne (brzmieniowe) – czyli odnoszące się do brzmienia wyrazów, np. onomatopeje czy aliteracje,

  • leksykalne (słownikowe) – odnoszące się do budowy wyrazów, ich przekształceń, charakteru, tworzenia nowych wyrazów, np. archaizmy, neologizmy, zdrobnienia,

  • składniowe – odnoszące się do budowy zdania, np. powtórzenia, anafory,

  • tropy stylistyczne (figury stylistyczne) – łączenie wyrazów według określonego schematu w taki sposób, by tworzyły one większe części (np. wyrażenia czy całe zdania). Ma to na celu zintensyfikować, uszczegółowić kontekst w wypowiedzi. Przykładami tropów stylistycznych są: epitet, metafora, porównania, symbole.

Jakie środki stylistyczne należy znać na maturze?

Na egzaminie maturalnym z języka polskiego powinniście znać środki stylistyczne, które pojawiły się nie tylko w szkole średniej, ale także w gimnazjum i w szkole podstawowej. Przed maturą dobrze jest powtórzyć sobie informacje na temat następujących środków stylistycznych:

alegoria, aliteracja, aluzja literacka, anafora, anakolut, animalizacja, animizacja, antonim, antropomorfizacja, antyteza, apostrofa, archaizm, dialektyzacja, elipsa,  epifora, epitet, eufemizm, eufonia, gradacja, hiperbola, homonim, inwersja, ironia, kolokwializm, kontrast, metafora, metonimia, neologizm, oksymoron, onomatopeja, paradoks, parafraza, paralelizm składniowy, personifikacja, peryfraza, pleonazm, porównanie, powtórzenie, przerzutnia, pytanie retoryczne, symbol, synekdocha, wykrzyknienie, wyliczenie, zdrobnienie, zgrubienie.

Środki stylistyczne na maturze z języka polskiego w 2016 roku

Na podstawowej maturze z języka polskiego pojawiają się polecenia, których właściwe rozwiązanie zależy od tego, czy faktycznie znacie środki stylistyczne i wiecie, jaką rolę pełnią. Tak było chociażby na maturze pisemnej z języka polskiego w 2016 roku. Arkusz ten znajdziecie w naszej bazie arkuszy maturalnych.

Macie? No to zerknijcie na zadanie 1.5., bo za chwilę po kolei omówimy, jak należy je rozwiązać.

1. Przeczytajcie polecenie i zapoznajcie się z fragmentem tekstu. W zadaniu macie do uzupełnienia dwa podpunkty, są to składniowy środek stylistyczny oraz funkcja.

2. Teraz należy się zastanowić, czym jest składniowy środek stylistyczny. Skoro chodzi o składnię, to będzie to środek, który odnosi się do budowy tekstu/zdania. Dzięki temu wiecie, czego powinniście szukać.

3. Przeczytajcie jeszcze raz tekst i zadajcie sobie kilka pytań, np.: w jaki sposób ta wypowiedź jest skonstruowana? Czy tekst jest zbudowany według jakiegoś „schematu”? Czy są w nim charakterystyczne elementy?

4. Być może już zauważyliście, że w cytacie można odnaleźć powtarzające się trzy razy wyrażenie nie przypadkiem, po którym autorzy wymieniają kolejne uwagi na temat przykładów przyjaźni w Lalce. Dzięki temu możecie stwierdzić, że w tekście znajdują się powtarzające się sformułowania a także powielanie schematu wypowiedzi.

5. Nadeszła pora, aby odpowiednio nazwać te zjawiska (w odpowiedzi wystarczy wskazać jedno).

Skupmy się najpierw na zwrocie nie przypadkiem. Można go rozpatrywać na dwa sposoby

skoro zauważalne jest jego powielanie, to powiemy, że jest to powtórzenie,

skoro powtarza się ono na początku każdej kolejnej myśli, to powiemy, że jest to anafora.

Zauważyliśmy także, że budowa wypowiedzi oparta jest na schemacie, każda myśl po przecinku wyrażona jest w taki sam sposób: zaczyna się od nie przypadkiem po którym autorzy wyliczają kolejne uwagi na temat przyjaźni. Tu także można odnaleźć dwa środki stylistyczne:

wyliczenie – ponieważ wymieniane są kolejne uwagi na temat przyjaźni,

paralelizm składniowy – ponieważ zauważalne jest podobieństwo w budowie (nie przypadkiem + myśl na temat przyjaźni).

6. Jak widzicie macie do wyboru aż cztery składniowe środki stylistyczne. Trzeba jeszcze określić funkcję, jaką pełni wybrany przez Was środek. I tu także jest kilka możliwości, tym bardziej, że wiele z tych funkcji jest wspólna dla wyżej wymienionych środków.

Funkcja powtórzenia, anafory, paralelizmu składniowego – wzmocnienie sensu wypowiedzi, zwrócenie uwagi odbiorcy, pokazanie analogii pomiędzy przykładami wymienionymi w tekście, rytmizacja wypowiedzi.

Funkcja wyliczenia – podkreślenie tego, jak wiele przykładów przyjaźni można doszukać się w Lalce.

Za to zadanie można było otrzymać 2 punkty – gdy w odpowiedzi poprawnie podano jeden składniowy środek stylistyczny oraz jego funkcję, jaką pełni w cytowanym tekście lub 1 punkt – za podanie użytego środka bez określenia jego funkcji.

Kilka rad maturalnych na koniec

Dobrze byłoby, gdybyście zapoznali się z przykładami użycia takich środków w tekstach różnego typu. Dzięki temu łatwiej Wam będzie zapamiętać, na czym polega dany środek, jak się go używa itd. Samo poznanie definicji może nie być wystarczające – dobrze byłoby też wiedzieć, jak to wygląda w praktyce.

Pamiętajcie też o tym, aby dokładnie czytać polecenia i teksty oraz sprawdzać swoje odpowiedzi. Jeśli macie wykonać zadanie w oparciu o cytowany tekst, to zawsze czytajcie go od początku do końca. Czasem jest tak, że np. w ostatnim akapicie pojawia się informacja, która zupełnie zmienia wydźwięk całego tekstu. A na maturze pisemnej z polskiego macie tyle czasu, że naprawdę nie ma sensu się spieszyć.

Jeśli macie jakieś wątpliwości związane z maturą z języka polskiego albo nie jesteście pewni jakiegoś zagadnienia – jak zawsze zachęcamy do Was do komentowania.

Pssst! Głodni wiedzy? Zajrzyjcie jeszcze tutaj:

Środki stylistyczne na maturze z języka polskiego

Czy ten artykuł był przydatny?

Dziękujemy za Twój głos

Dodaj komentarz